قلعه ضحاک که در دوره های تاریخی گوناگون نام های مختلفی مانند قیز قلعه سی، داش قلعه سی، دژ آژدهاک، رویی‌دژ، قلعه گویی و باروآس داشته است یکی از قلعه های تاریخی و شکوهمند ایران است.

این قلعه که ایران باستان و داستان های شاهنامه را به یاد بازدید کنندگان می آورد و با آنکه راه رسیدن به آن صعب العبور است هر ساله تعداد زیادی گردشگر که به شهر تبریز سفر کرده اند از آن بازدید می کنند. قلعه تاریخی ضحاک در هشترود و در ساحل شرقی دریاچه ارومیه و در 95 کیلومتری جنوب شهر تبریز واقع شده است.

ضحاک شخصیت اساطیری و اهریمنی شاهنامه فردوسی است. او پادشاه ستمگری است که به دست فریدون در کوه دماوند به بند کشیده می شود. طبق افسانه ها و اسطوره ها، ضحاک ماردوش در قلعه ضحاک زندگی می کرده است و کاوه آهنگر از «خروجستان» علیه ضحاک به پا می خیزد. «خروجستان» نام قدیم هشترود بوده است.

قدمت قلعه ضحاک به دوره اشکانیان و ساسانیان می رسد. بسیاری از باستان شناسان بر این باورند که این قلعه در واقع نمونه ای به جای مانده از معبد آناهیتا است. آناهیتا ایزدبانویی زیبا، نیرومند و خردمند بوده و نماد عشق و باروری بوده است. در ایران باستان باور داشتند این ایزدبانو در بالاترین طبقه از آسمان است، در نتیجه بیشتر معبدهای آناهیتا در ارتفاع و روی بلندی بنا شده است تا از نفوذ دشمن محفوظ بماند.

به اعتقاد برخی قلعه ضحاک همان قلعه مادی آژی دهاک است، ضحاک نیز همان نام آژدهاک، پادشاه ماد است که معرب شده است. همچنین به باور مینورسکی قلعه ضحاک با مکانی تطبیق دارد که فاناسپا نام دارد. قلعه باستانی ضحاک در آثار یونانیان مانند پلوتارک با عنوان هایی مانند فاناسپا و فراسپ به معنی اسب پیش رونده، اسب تیزرو و اسب باری آمده است.

بخش های مختلف قلعه شامل آب انبار، سالن شورا، مخازن سنگ، آسیاب و حمام بوده است. امروزه تنها قسمت بر جای مانده «چهارطاقی» قلعه است. طی کاوش های باستان شناسی قلعه ضحاک، تالاری وسیع  با چند راهرو یافت شده است.

گچ بری های رنگی در این تالارهای 11 در 11، بسیار جلب توجه می کنند. همچنین نقش های برجسته هندسی، انسانی، حیوانی و گیاهی در قلعه ضحاک بسیار زیبا و دیدنی هستند. مصالح به کار رفته در چهارطاقی آجر و خشت هستند. ابعاد آجرها 32 در 32  و ارتفاعشان حدود 10 سانتی متر است.

نگاره یافت شده از قلعه ضحاک بسیار جالب است؛ کلاغی بر پشت گاوی پنجه کشیده است که گویا میترا در آیین مهر است. نگاره های دیگر مانند تصویر یک ایزدبانو، سرباز پارتی، سر چند شیر و مردی درون گل نیلوفر نیز از کاوش های قلعه ضحاک به دست آمده اند.