مسجد کبود یا گوی مسجد( فیروزه اسلام )

مسجد ، کتابخانه و خانقاه ، مجموعه ای دل فریب از بناهایی با شکوه است که روزگاری در تبریز در کنار یکدیگر صف کشیده بودند و شکوهی بی مثال برای آن روز و روزگاران آفریده بودند .

تلالو آبی رنگ کاشی های معرقی که به رنگ کبود و فیروزه ای چشم نوازایرانی آذین یافته اند نشان از عمارت باشکوه دارد «فیرزه اسلام»

فیروزه اسلام نامی بر مسجد کبود است و تنها بازمانده این مجموعه مسجد و کتابخانه  و خانقاه . این اثر یکی از پرارزشترین آثار باستانی کشور و کاشی کاری های آن جالب ترین نمونه از قدرت اعجاب انگیز هنرمندان این رشته در سراسر جهان است که به بدست سحرآفرین استادکاران تبریزی بوجود آمده و با همه ویرانی که در ارکان آن روی داده است هنوز هم شکوه هنری خود را حفظ کرده و پس از قرن های متمادی باز هم تماشگران خود را غرق حیرت و تعجب می سازد .

می گویند این فیروزه و آن جواهرات که در کنار آن خودنمایی می کردند و غارت دست روزگار شد ند در زمان ابوالمظفر جهانشاه بن قرایوسف قراقویونلو ، سومین پادشاه از پادشاهان این طایفه ساخته شد .

بازهم می گویند که بنای آن به صالحه خاتون و بیگم خاتون ، دختر و همسر جهانشاه منسوب است اما آنچه بر سردر این عمارت باشکوه جلوه گر است این جمله است .

«العماره المبارکه المظفریه»

شاید همین کفایت میکند که این مجموعه آباد و ویران را مظفریه بنامند.

صحنی مربعی گونه و حوضی برای وضو، شبستان هایی برای درس پناهگاهی برای مستمندان پناه گرفته در روحانیت مسجد ، نشان هایی برجای مانده است . و اما بنای اصلی مسجد روبه قبله محوطه ای محصور پوشیده و مربع شکل است و شبستان های بزرگ و سه پهلو گنبد هایی برفراز شبستان ها و کلاس های درس و همه و همه حاصل مرمت ها و نوسازی های اخیر می باشد .

شاردن مورخ عهد صفوی در وصف مسجد کبود چنین می گوید « مسجد کبود 878 هجری قمری 1473میلادی ، توسط یکی از پادشاهان ایران به نام جهان شاه یا شاه جهان بنا شده است . مسجد دارای دو مناره کوچک می باشد ولی این دو مناره دارای ساختمان  خاص و بسیار دقیق و صنعتی است. چنان که یکی بر روی دیگری افراشته شده است و مناره های بالایی از حیث ارتفاع و قطر خیلی بیشتر و بزرگتر از پایینی است که پایه آن می باشد »

مادام دیولافوا که در زمان ناصرالدین شاه از ایران دیدار کرد در توصیف این اثر گفته است « شهر تبریز ساختمان های کهن فراوانی ندارد آما انچه بازمانده شایان توجه است و بهترین نمونه های آن مسجد کبود است که در سده پانزدهم میلادی در زمان جهان شاه از خاندان قراقویونلو ساخته شده است .

هشت سال پس از او تاورنیه این مسجد را ستود « در اطراف میدان بزرگ تبریز و مجاورت آن بناهای  عالی دیده می شود و چهار پنج مسجد را که در عظمت بنا بی نظیر هستند ، به خرابی واگذارده اند . یکی از آن مساجد که بهتر و عالی تر از سایر مساجد تبریز است در خارج شهر سر راه اصفهان واقع شده ایرانی ها آن را متروک گذارده مثل معبد کفار در آن نظر می کنند ، زیرا که سنی ها یعنی پیروان عمر آن را بنا کرده اند بنای این مسجد بسیار عالی و نمای آن که پنجاه قدم ارتفاع دارد و از خارج دیوارهای آن همه از کاشی اعلی به رنگ های مختلف پوشیده شده و از طرف داخل با نقوش و نگارهای عالی به سبک معماری اعراب و کلمات بسیار به خط عربی از طلا و لاجورد زینت یافته ..»

و البته جهانگردان بسیاری در وصف مسجد سخن ها گفته اند و حرف هایی نغز بر زبان آورده اند اما اوج شکوه این مسجد که زبان زد خاص و عام شده است در عظمت شکوه و زیبایی معماری آن است چیزی که در نمای مسجد و نقش های آن به خوبی به نمایش درآمده است و تحسین هر بازدید کننده ای را بر می انگیزد .

این مجموعه را که در نهایت زیبایی بر پیشانی تبریز آباد آن زمان نشسته است بسیاری در توصیف های آن روزگاران آورده اند. حافظ حسین کربلایی که در نیمه دوم سده دهم هجری مسجد را دیده است در وصفش چنین می نویسد .

عمارتی است در کمال لطافت و نیکویی موسوم به مظفریه گویا این عمارت به سعی و اهتمام حرم محترم ابوالمظفر جهانشاه خاتون جان بیگم بنا شده و مشارالیها بسیار بسیار خیره و صالحه عفیفه بوده در همان بقعه مدفون است . و میرزا جهان شاه در دوازدهم ربیع الثانی 872هجری قمری 1467میلادی به دست پادشاه کشته گشت و با اکثر اولاد در آن مقبره مدفونند »

کاتب چلبی نیز که جهانگردی ترک از دیار عثمانی است در کتاب تاریخ جهان نما می آورد « درون و بیرونو سردر مناره آن با کاشی آرایش یافته . یک گنبد و یک گلدسته دارد مشبک که روزنهایش از بلغمی به گونه ای استادانه و دیدنی کنده شده است . از مسجد سلطان حسن کوچکتر لیک از آن ظریف تر و زیباتر است  » پنج سال پس از او اولیا چلبی به تبریز آمد و از مسجد کبود دیدن کرد . ایوان سردر مسجد جهانشاه بلند تر از طاق کسری است بنیادی عالی است که با کاشی های زیبا آراسته شده و گنبد های بلند دارد . همه در دیوار آن با کاشی های رنگارنگ آرایش گردیده و جامع دل انگیزی است که هر کس به درون آن درآید دلش اجازه بیرون شدن نمی دهد»

در هر حال شکوه و زیبایی مسجد متعلقات آن روزگاری دستخوش بی رحمی روزگاران قرار گرفت. زلزله ای شدید در سال 1193هجری قمری1779 میلادی تبریز را به ویرانی کشید و حیف از آن بناهایی که در کنار مردمانش اسیر دست تقدیر شدند.

حاج ملا هادی همدانی در توصیف ویرانه های این بنا می کویند:

در اواخر قوس یک ساعت از شنبه شب سلخ « روز آخر ماه » ذیحجه گذشته زلزله شدیدی در تبریز رح داد این هشتمین زلزله هایی بود که بعد اظهر صداهای رعد آواز را چنان تکانی داد که گویی زمین را به آسمان برده و دوباره به زمین انداختند . همه جا ویران شد اثری از بناها محکم و عمارت های بلند نماند گنبد شنب غازان ، رشیدیه ، علائیه ، دمشقیه مقصودیه ، مظفریه ، نصیریه ، سلیمانیه ، عمارت شیخ اویس تکیه های متعدد و مخصوصا تکیه سید مفتول بند و مساجد و مدارس خصوصا مقصوده مسجد جامع مسجد علیشاه ، مسجد استاد شاگرد ، مسجد جهان شاه « مسجد کبود » مسجد حسن پادشاه که همگی در استحکام ضرب المثل بودند فرو ریخت ...»

تخریب رسم طبیعت است و هیچ چیز همواره پایدار نیست مگر ذات اقدس الهی که همواره هست و نظاره گر بر هر تلاشی است . ذاتی که بزرگترین هنرمندان است و هیچ دستی با وی در به صنع کشیدن و آفریدن برابری نمی کند . و عجیب نیست اگر فیروزه با آن همه شکوه و جلال و تخریب گراید  و عجیب تر آنکه تخریب این مسجد بی نظیر و با شکوه زمانی آغاز می شود که هنوز چند صباحی از فوت بنیانگزار آن نگذشته است و گویی آن آثاری را که بر جایی گذارده است نیز قرار است همراه خود ببرد تا چندان نشانه ای از خود در تاریخ برجای نگذارد .

اما از این خرابه که خود گویای شکوه آبادانی در عصر خود بوده است نشانه های بسیاری باقی مانده است که خود نشان از وحدانیت این اثر در آن عصر دارد .

blue-mosque-tabriz

 

نقش ها و نگارها

در دیدار نخست و البته از نزدیک ، تقسیم بندی منطقی سطح بدنه به اشمال مختلف و سطوح متفاوت و ستون های گرد و مقرنس و تخصیص هر قسمت به نقوشی کاملا متمایز از هم از حیث طرح و نقش و رنگ ظاهری می گردد ولی مقام و مرتبه غیر قابل رقابت هنری و ریزه کاری و رنگ آمیزی آن به دقت و بیننده بی اختیار کلماتی را مه نشان حیرت و تعجب باشد بر زبان می راند و دست مریزاد بر معرق گران آن می گوید به دست هایی که یک بار برای همیشه شاهکار دیباچه ای از هنر و صنعت آفریدند که در آن روزگار این دیباچه را مظفریه گنبد یا فیروزه اسلام نامیدند و امروز مسجد کبود می نامند و البته در ورودی آن نیز که بسیار نفیس بوده است غارت دست نابکارن شده.....

همه رنگ ها در این مسجد آبی است اما هلاله ای از رنگ سرخ آن در برگرفته است اگرچه چنین رنگی اصلا وجود ندارد رنگ ها چنان به تناسب و زیبایی به کار رفته اند که در ترکیب نورها و بازتاب آنها رنگ بنفش را به وجود می آورند اما فقط رنگ نیست که اعجاز می کند .

 دستان هنرمند هنرمندانی که این بنا را آراسته اند شاهکار آفریده است که در کاشی کاری های معرق و نقش های هندی شکل این بنا و البته مرمرهای ضخیم و موج دار آن نیز پدیدار است این شکل از بناهای دوره صفویه و حتی قبل از آن به چشم نمی خورد .

1 معرق کاری کنج شاه نشین در متن آجری و حاشیه زنجیره ای اسلیمی دار ، ترنج بسیار ظریف با متن آبی و حاشیه با اسلیمی های فیروزه ای و گل های سفید و طلایی در داخل لوح کلام های استغفرالله العظیم ، یا دائم الاحسان ، یا غافر السئات در شاه نشین ها مقابل معرق کاری شده است .

2خطوط کوفی محمد داخل مربع در متن آبی و حاشیه فیروزه ای 3 لوح حاشیه شاه نشین ها و رواق های بزرگ واقع در وسط چهار دیوار صحن بزرگ 4 نیم ستون های معرق کاری طاق نمای شاه نشین های چهار گوشه صحن بزرگ به طور مارپیچی و متناوب  5 حاشیه اسلیمی . گل و آیات قران

یکی ازسوره های قران با خط ریحان و در بالای ازاره و کاشی معرق سفید در متن آن و برگ های اسلیمی . پایه ازاره ها به رنگ فیروزه با اشکال فیروزه ی چند ضلعی و خطوط مشکی بادمجانی و لوزی های طلایی معرق کاری شده . کتیبه بدیع آزاره در متن آجری معرق کاری با متن آبی و گل های سفید و اسلیمی فیروزه ای و طلایی در میان ترنج ها کلمه الله و اکبر به خط کوفی سفید رنگ و حاشیه فیروزه ای داخل لوزی معرق کاری شده است.

دیوارهای طاق نما واقع صحن بزرگ  و شبستان های شرقی و غربی

نقش و نگارها را در همه جای مسجد می توان دید محراب ها نیز زیبایی خاص خود را دارد در طرفین طاق نمای مسجد در سمت راست کلمه الله و در سمت چپ نام محمد با شکوه فروان خودنمایی می کند .

کلمه الله در داخل لوزی مربعی به خط کوفی مقعلی« بنایی» است و در داخل آن سوره توحید که بر یگانگی آن حکم می دهد به زیبایی به چشم می خورد . اما محمد کلمه ای است قرینه الله که درست به همان اندازه در سمت چپ قرار دارد و سوره کوثر که اشاره ای به حضرت فاطمه س است در آن گنجانده شده است .

مقرنس ها هم در این محراب زیبایی خواص خود را دارند . پایین مقرنس های بالای محراب و باز هم به قرینه در هر طرف سه ستاره هفت پر تزیین شده که در داخل دوستاره بالایی با خط کوفی نوشته شده « حسن و حسین »

از نوشته های پایینی چیزی برجای نمانده اما می گویند شاید علی ع زینت گر آن بوده است .

کتیبه ها و نوشته های بسیاری نیز با خط ثلث بر در و دیوار مسجد خودنمایی می کند که با کاشی معرق زینت یافته است و از جمله آن سوره حمد با کاشی بسیار عالی بر حاشیه یکی از دیوارهاست اما میانه محراب به کتیبه ای زیبا آراسته است با خط ثلث جلی . کتیبه ای که به سوره کهف مزین است الکهف در قران نیز درست در میانه قران قرار دارد و تنها سوره ای که 110آیه دارد و بر اساس حروف ابجد « علی » نام می گیرد .

متن دیوار طاق بلند – آجری و گل ها در متن آبی و اسلیمی فیروزه ای با ترنج طلایی  با متن  سبز چمنی اسماء مبارکه داخل گلها یا فرد و یا وتر و یا ستار یا صبار یا احد و یا غفار به خط کوفی – بر بالای ازاره مضرس کاری با کاشی معرق  با گل های سفید و ترنج مشکی در متن آبی با آجر برجسته کامات شکور حکیم – صلدقمقیم – رووف علیم به طور متناوب .

blue-mosque-tabriz1

 

دیوار غربی سردر مسجد کبود

کتیبه بالای طاقچه دیوار غربی سردر قال اله تعالی ادخلو مساجد اله ... بسلام آمنین به خط کوفی تزئینی بهر نگ سفید سایه دار تو پر مشکی که در نوع خود از ظریف ترین کاشی کاری های موجود می باشد در متن آبی اسلیمی و برگ سبز فیروزه ای با گل های طلایی . نظیر همین کتیبه در سمت چپ و بالای طاقچه با همین رنگ و تزئینات و ظرافت وجود دارد : سلام علیکم طبتم فادخلوها خالدین

دیوار غربی طاق نمای سردر مسجد کبود

از گوشه سمت راست بالای دیوار غربی سردر حاشیه متن آبی اسلیمی سبز وگل های طلایی نوشته ها : البقاالله سفید تو پر مشکی اسلیمی سبز متن آبی داخل مربع واله یقدر به خط کوفی طلایی  متن آبی الحکم لله سفید توپر مشکی اسلیمی سبز متن آبی العبد یدبر خط کوفی طلائی من آبی الملک لله سفید توپر مشکی اسلیمی شبز متن آبی .

متن لچک : آبی اسلیمی و برگ سبز فیروزه ای با گل های بزرگ سفید و کوچک طلایی دو نوع خط کوفی داخل کتیبه ها الحکم لله و الملک لله به خط کوفی و حاشیه طلایی در متن مشکی .

کتیبه سردر مسجد با خط ثلث بسیاری عالی از کاشی سفید که متن آن آبی رنگ است . چنین نوشته شده

السلطان العظم المطاع الخاقان الاعلم الازم (افتاده) ابو المظفر (سلطان جهانشاه) بن شاه یوسف نویان رفع الله العلی الاعلی بدوام خلافته لواء الدین (افتاده ) الافاضه مراته مبانی الملک و دائم قباب الحق المبین آمین .

طاق نمای جنوبی صحن بزرگ که ورودی صحن کبود هم حساب می شود و از حیث تنوع رنگ نقش و خطوط معرق از بدایع صنعت کاشی کاری است .

مقرنس ها و معرق کاری فوق در متن آبی  و اسلیمی ساده فیروزه ای با گل ها و حواشی طلایی است که در سطح افقی آن چهار ستاره هفت پر دیده می شود .

در پایین مقرنس کاری و درون حاشیه طاق نما رده بندی زیبا با رنگ آبی اسلیمی فیروزه ای و طلایی لچک های مشکی داخل ترنج با گل های سفید .

شبستان ها نیز از شاهکارهای هنر معماری است تلالو رنگ ها در میان شبستان حکایت عجیبی از دلداگی رنگ بر نقش دارد رنگ ها نقش را می سازند و نقش ها در انعکاس تلفیق رنگ ها بیننده را مدهوش می کنند و تصویر وتثوری بی دلیل از فرش های اصفهان عصر صفوی در بیننده زنده می کند .

در شبستان های کوچکتر نشان های شکل های دیگری دارد و البته چندان اثری از آنها باقی نمانده است ....

این بنای مخروب که در گوشه شهر در انتظار دستان مرمتگران هنرشناسان بود در سال1376مرمت آن آغاز شد و هنوز نیز ادامه دارد .

در بالای کتیبه به خط کوفی سایه دار حدیث « من فارق الجماعه شبر مات میته جاهلیه » با کاشی معرق بسیار ظریف آورده شده است .

خطوط تعبیه شده در متن الف – مربع وسط در چهار سبحان الله معرقی کوفی سفید رنگ در متن آبی و حاشیه طلایی که به گل شباهت دارد ب- مثلث های لبه از دو الحمدالله معرق کوفی سفید رنگ در متن آبی و حاشیه طلایی ج – اسماء مبارکه یا رئوف  یارزاق – یا شافی  یا کافی یا باقی یا وتر یا سبوح یا بر یا قدیر یا ستار یا غافر یا خلاق یا وهاب – یا رحیم یا عزیز – یا قائم یا قدیر یا فرد یا باری – یا حنان یا منان یا مرسل یا مرشد یا نور یا قدیر یا فرد یا محب یا قریب یا باعث یاوارث به خط ثلث طلایی . متن مشکی و حاشیه طلایی . د- الله اول ، حمد نور ، احد ، مجید به خط کوفی طلایی معرق کاری شده است .

دو طاق نمای کوچک در طرفین طاق نمای درب ورودی مابین صحن بزرگ و کبود که رد رواق آنها کلام « قل کل یعمل علی شاکله» به خط ثلث و کاشی سفید در متن سیاه معرق کاری شده است و متن رواق آبی با اسلیمی فیروزه ای و طلائی و گل های سفید طلائی می باشد .

کتیبه بدیع بالای ازاره در متن آجری معرق کاری ا متن آبی و گل های سفید و اسلیمی فیروزه ای و طلائی در میان ترنج ها.

کلمه الله اکبر به خط کوفی سفید رنگ و حاشیه  فیروزه ای داخل لوزی معرق کاری شده است .

در کنار ستون مارپیچ سمت چپ قسمتی از کتیبه مقرنی و معرق کاری سردر ورودی مسجد به خط ثلث از آجر برجسته آیات 17و19سوره توبه به شرح زیر

« بسم الله الرحمن الرحیم انما یعمر السماجد الله من آمن بالله والیوم الخر واقام صلوه و اتی الزکوه و لم یخش الا الله (افتاده ) ان یکونو من المتهدین (افتاده ) و بالای درگاه قسمت فوقانی تماما ریخته و از بین رفته بقیه :

المبین والصوه علی نبیه محمد و صحبته « افتاده » العماره المبارکه المظفریه فی رابع ربیع الاول من سنته سبعین و ثما نمائه اقل العباد نعمته الله بن محمد البواب » البواب خطاط و معرق کار مسجد کبود بوده است

اسلیمی برجستته آجری و گل های سفید با برگ های سبز فیروزه ای در متن آبی خط کوفی داخل مربع القدرت الله سبز فیروزه ای و حاشیه فیرروزه ای در متن مشکی و در کنار متن معرق و مقرنس کاری در مثلث های کنار .

لا اله الا الله و حد فاصل آنها یا حنان یا منان و یا دیان به خط ثلث فیروزه ای در متن مشکی در مربع وسط.

bluemosquetabriz

 

مرمت مسجد کبود

مرمت این بنا بی بدیل زمانی آغاز شد که پیش از دو قرن به صورت مخروبه ای در گوشه ای از شهر مظلومانه چشم انتظار توجه مردانی بود که دیگر بار کمر همت به بازسازی آن بسته و شکوه دیرینه آن را به آن باز گردانند و درنهایت با همیاری گروهی از هنرمندان و فرهنگ دوستان این سرزمین مقدمات بازسازی آن فراهم شد .

در این مرمت آن قسمتی که همواره هدف اصلی و اساسی مرمت است زیر کاری و سفید کاری شد طرح ها و کتیبه ها و نقش و نگارها نیز بازآفرینی شدند و بر روی دیوار جای گرفتند . اطراف خطوط بعد از شیار زنی رنگ آمیزی شد و در انتنها با لایه پارالویید ثابت شد از سال 1376مرمت نقش و نگارها و از سال 1377 مرمت کتیبه ها آغاز شده است . در شبستان اصلی نیز چهار پایه کتیبه های هفت پایه تکمیل و دوباره نویسی شد . حالا طرح های گره بندی اضلاع طرح های لچک و ترنج چهارگوشه شبستان و کتیبه های فوقانی لچک و ترنج مراحل نهایی مرمت را می گذرانند . کاشی های شش گوشه لانه زنبوری به کار رفته در شبستان کوچک نیز به صورت نقاشی مرمت شده اند مابقی کار به صورت کادربندی انجام می شود .

" برگرفته از کتاب مسجد کبود " غلامرضا سحاب