در سنت کهن ایرانی آخرین شب پاییز یا بلندترین شب سال را، که به فصل زمستان منتهی می شود، جشن می گیرند. در نیم کرۀ شمالی، این شب با شروع تغییراتی در نظام طبیعت مصادف است. از شب چله به بعد، روز بیشتر و شب کوتاه تر می شود. ایرانیان این آیین را که به شب نشینی و دورهمی می گذرد شب چله می خوانند که بعدها به شب یلدا نیز معروف شد.

یلدا روز تولد خورشید مهر یا میترا است و رومیان آن را ناتالیس انویکتوس به معنای روز تولد مهر شکست ناپذیر می نامند. البته در برخی متون بیان شده است که یلدا لغت سریانی است و در آن زبان مطابق کلمه میلاد عربی به کار می رود که به زمان ولادت عیسی (ع) اشاره دارد، بنابر باور پیشینیان در پایان این شب بلند که اهریمنی و نامبارکش می دانند، تاریکی شکست می خورد، روشنایی پیروز و خورشید زاده می شود. 

شب یلدا آیین خانوادگی است و گردهمایی این آیین به خویشاوندان و دوستان نزدیک محدود می شود و دیدار آشنایان و بزرگان فامیل به منظور تحکیم پیوندهای خویشاوندی از آداب اصلی آن به شمار می آید. هدیه دادن ، قصه گویی، کتاب خوانی و شاهنامه خوانی، تفال به دیوان حافظ، خوردن میوه و آجیل و بازی های گروهی از آداب دیگر این آیین دیرینۀ خانوادگی است.

برطبق رسوم کهن، در شب یلدا خانوادۀ داماد به خانۀ نوعروسشان، که به تازگی ازدواج کرده یا در محل نامزدی و عقد به سر می برد، می روند و هدایایی را به عنوان «شب چله ای» از طرف داماد به او تقدیم می کنند. خانواده های عروس و داماد به یُمن وصلت فرخنده شان تا پاسی از شب یلدا به منزل پدر بزرگ و مادر بزرگشان می روند و حین خوردن شب چره این شب را به نقل قصه ها و داستان های شنیدنی به ویژه از شاهنامه می گذرانند.

در شب چله رسم است که مردم هندوانه، انار و آجیل می خورند. بنابر باورهای کهن ایرانیان، در درخت انار روح زایندگی وجود دارد و دانه های فراوان میوۀ انار حاکی از انتقال این روح درخت انار روح زایندگی وجود دارد و دانه های فراوان میوه انار حاکی از لنتقال این روح از درخت به میوۀ آن است. همچنین هندوانه نیز به دلیل تخم های زیاد نشانی از باروری و برکت با خود دارد. به طور کلی خوردن انار، هندوانه در آیین شب یلدا، این همانی رنگ سرخ آن ها با خورشید است که در باور پیشینیان مقدس انگاشته می شود.

از دیگر آداب این شب تفال به دیوان حافظ و حافظ خوانی است. مردم دیوان اشعار خواجۀ شیراز را با نیت بهروزی و شادکامی می گشایند و پاسخ نیت دل خویش را از او طلب می کنند. به آن امید که غزل شاعر برای آنان امیدبخش و راه گشا باشد. آنچه بیش از همه آیین یلدا را به اوقاتی مفرح و شادی بخش مبدل می کند، بازی های گروهی است.

گونارکشی، جوراب بازی، تخم مرغ بازی ، بازی های نمایشی و کلامی از مهمترین بازهایی بود که در چنین شبی اجرا می شد.

برگرفته از کتاب آیین ها و مراسم آیینی ایران و جهان